Nie chcąc kwestionować tych ocen Kroniki dnia, proponuję prześledzić jeden z „najciekaw[szych] wypadk[ów]”⁵, jakie znajdziemy wśród różnych gazetowych nowin, na bazie których Peiper osnuł swój utwór: „ceny mięsa w ataku na dzwony”⁶. To, że twórca „Zwrotnicy” wspomina o cenach mięsa, nie dziwi wcale. Po pierwsze dlatego, że „[j]edną z najistotniejszych cech naszej epoki jest inwazja czynnika ekonomicznego we wszystkich sferach działalności ludzkiej”⁷. A po drugie, ponieważ poemat wyrasta z fascynacji Peipera prasą codzienną, o której pisał tak:

Zauważmy: zaskoczeni biciem dzwonu mieszkańcy Nisławowa („ani śladu dzwonnika i nikt nie zna przyczyny alarmu”¹¹) przypominają czytelników Kroniki dnia, którzy co prawda wiedzą, że to „krakowskie ceny mięsa / uderzyły w wieżę nisławowską”¹², ale do momentu przeczytania fragmentu o „nędzarzu” nie rozumieją, do czego właściwie ta fraza ma się odnosić. Teraz zdaje się, że wszystko zostało wyjaśnione: chodzi o pokazanie kryzysowej sytuacji II Rzeczypospolitej, o pokazanie – tak jak w całym poemacie – co robią ludzie doprowadzeni do skrajności i jak traktuje ich aparat państwa („Zuchwałego dzwonnika aresztowano”¹³). „Poemat […] jak skręcony bólami głodu żebrak w Nisławowie […] bije na alarm”, podsumowuje Kronikę dnia Stanisław Jaworski¹⁴. I niewątpliwie ma rację.

Tyle że wciąż nie wiemy, jaki dokładnie ciąg przyczynowo‑skutkowy łączy krakowskie ceny mięsa z nisławowskim żebrakiem. Zatem: czy chodzi o to, że żebrakowi jedzenie skończyło się szybciej niż zwykle, ponieważ za zdobyte pieniądze mógł kupić mniej mięsa? A może mieszkańcy Nisławowa – ze względu na wzrost cen mięsa w Krakowie – sami nie garnęli się do filantropii, chcąc zadbać w pierwszej kolejności o siebie i swoich bliskich? Każde z tych wytłumaczeń jest prawdopodobne, ale żadne z nich nie znajduje potwierdzenia w Kronice dnia. Zamiast wypełniania pustych miejsc w historii, mamy chyba poprzestać na zauważeniu, że żebrak w Nisławowie nie zrobiłby tego, co zrobił, gdyby nie to, ile kosztowało mięso w Krakowie. Innymi słowy: oba fakty stanowią część społecznej całości, „[p]olityczn[ego] dramat[u] naszych lat”¹⁵, o którego wycinku gazetowy, montażowy poemat próbuje coś powiedzieć. Aby jednak móc tego dokonać, Kronika dnia potrzebuje fikcji. Jak wykazał Jaworski, znaczna część historii opowiadanych w poemacie to przetworzenie notatek prasowych z „Naprzodu” oraz „Czasu”, natomiast badaczowi nie udało się odnaleźć pierwowzoru fragmentu o dzwonie w Nisławowie¹⁶. Jaworski przypuszcza, że również za tym epizodem kryje się jakaś informacja prasowa albo ustna anegdota, co jednak nie zmienia podstawowego faktu: Nisławów to fikcyjna miejscowość. Jej nazwa powstała zapewne przez usunięcie pierwszej sylaby ze Stanisławowa (w czasach II Rzeczypospolitej: stolicy województwa stanisławowskiego, obecnie Iwano‑Frankiwsk w Ukrainie). Jak sądzę, zarysowanie przez Peipera relacji między cenami mięsa w Krakowie a sytuacją fikcyjnego żebraka w fikcyjnej miejscowości ma za zadanie skupić naszą uwagę na samej tej relacji: zależności między faktem ekonomicznym a (prawdopodobnymi) zdarzeniami, jakie ten fakt wywołuje w świecie.

We fragmencie stanowiącym rozwiązanie zagadki dzwonu umknął nam jeden szczegół. Otóż słowem nie wspomina się w nim o cenach mięsa w Krakowie. Tylko dzięki początkowym fragmentom poematu wiemy, że opisywane zdarzenie ma z nimi jakiś związek. Przejście od bardzo wyrazistej animizacji – „ceny mięsa w ataku na dzwony”¹⁷ – do po prostu opisu działania daje pewną wskazówkę co do tego, jak Peiper postrzegał abstrakcje ekonomiczne. Mogą one wcielać się w ludzi, popychać ich do działań¹⁸ czy stwarzać dla tych działań warunki, ale jako takie pozostają niewidoczne zarówno dla zmysłowego oglądu, jak i dla literatury reprodukującej stare konwencje reprezentacji. Łatwo z takiego poglądu wysnuć następujący wniosek: próba stworzenia artystycznej reprezentacji abstrakcji ekonomicznej zmusza artystę do poszukiwań formalnych. Doskonale zdawał sobie z tego sprawę Bertolt Brecht, który w 1930 roku pisał:

Stwierdzenie przez Brechta niewystarczalności fotografii wobec skomplikowania kapitalizmu nie ma być argumentem za odrzuceniem sztuki, lecz przeciwko tym jej odmianom, które tylko odzwierciedlają rzeczywistość i nie są w stanie zajrzeć pod jej podszewkę. W dalszej części powyższego cytatu autor Opery za trzy grosze dodaje: „rzeczywiście «coś trzeba zbudować», coś «sztucznego», «wymyślonego» […] istnieje faktyczna potrzeba sztuki”²⁰. Zupełnie niezależnie od Brechta, na gruncie polskiej krytyki literackiej, na podobny problem wskazywał Karol Irzykowski w 1928 roku:

Chociaż Irzykowski niespecjalnie cenił twórczość poetycką „papieża awangardy”, to właśnie Peiper w Zwyżce dolara w roku 1925 starał się zaradzić wskazywanym przez krytyka zaniedbaniom, śledząc skomplikowaną maszynę stosunków międzyludzkich, jaką była tzw. druga inflacja. Chwyt, któremu podporządkowana jest prawie cała Zwyżka dolara… – animizacja kursu amerykańskiej waluty biegnącego w górę tak szybko, „że połowa miasta nie miała obiadu”²² – odnajdujemy również w wersach z Kroniki dnia, od których zaczęliśmy: „ceny mięsa w ataku na dzwony”, „krakowskie ceny mięsa / uderzyły w wieżę nisławowską o północy prawie”²³. Zestawienie interesujących mnie fragmentów Zwyżki dolara… i Kroniki dnia podkreśla jednak przede wszystkim fundamentalną różnicę między obydwoma utworami. W Zwyżce dolara… Peiper faktycznie próbował w formie układu rozkwitania uchwytywać zarówno chaos inflacyjnej rzeczywistości, jak i mechanizmy, które do tego chaosu doprowadziły (mniejsza o to, czy mu się to udało). Aby móc to zrobić, „rygory organizacji poematu rozkwitającego” musiałyby być „szczelne, obejmowa[ć] wszystkie elementy” utworu²⁴. Natomiast w Kronice dnia Peiper rezygnuje z podobnych ambicji i, jak już zauważyliśmy, poprzestaje na pokazaniu, że jest jakaś zależność między faktem ekonomicznym a zdarzeniami w świecie. Taki stosunek do abstrakcji ekonomicznej wiąże się z zasadniczym przemodelowaniem ontologii tekstu: poeta‑konstruktor oddający część władzy faktom z gazet tworzy teraz poemat, którego „poszczególne sekwencje mogą być usunięte, można dodać inne, można je wreszcie przekomponować”²⁵.

Tylko czy samo wskazanie na jakąś zależność może mówić cokolwiek o elementach, które są nią połączone? Według Kroniki dnia: tak. We fragmencie dotyczącym strajku łódzkich włókniarzy czytamy bowiem: „Tymczasem zbliża się zima, węgiel zdrożał, a produkty rosną w cenie. / To wszystko mówi samo za siebie”²⁶. A na początku poematu: „Więc nim uwierzycie w moje skutki i moje przyczyny, / na razie fakty, fakty, fakty tylko”²⁷. O ile Zwyżka dolara… potrzebowała interpretatora, o tyle Kronika dnia potrzebuje bardziej kogoś, do kogo fakty przemówią same z siebie. Jak na ironię, gdy pod koniec poematu ceny mięsa w Krakowie całkiem dosłownie materializują się w tekście, są już po prostu wymownym cytatem z gazety czytanej przez jednego z bohaterów:

Nie ma tu już sugestii wynikania jakiegoś zdarzenia czy zachowania z jakiegoś faktu ekonomicznego; jest tylko metonimiczne przyleganie do siebie poszczególnych elementów. Chodzi już nie tyle o zależność, która domaga się zrozumienia, ile o współwystępowanie, które wystarczy zauważyć. To nie doraźność, publicystyczność, „tematyczność” czy jawna polityczność Kroniki dnia są powodem artystycznej klęski przedostatniego poematu Peipera. Jest nią wpisane w strukturę utworu przekonanie o tym, że „fakty, fakty, fakty tylko” mówią same za siebie, oraz wynikające z niego uprzywilejowanie pozycji odbiorcy jako tego, do kogo owe fakty przemówią. Problemem jest to, że ceny mięsa zdaniem Peipera już nie potrzebują artystycznej formy pozwalającej zrozumieć, w jaki sposób łączą się one z „prawdziwymi siłami społecznymi działającymi pod bezpośrednio dostępną powierzchnią”²⁹.