Że Henryk Bereza był postacią równie kontrowersyjną jak czołowi polscy politycy, dowiedziałem się pewnego popołudnia w mieszkaniu Michała Głowińskiego. Wtedy jeszcze się z Głowińskim nie znaliśmy. Byłem młodym doktorantem, a gospodarz chciał sprawdzić, z kim ma do czynienia. Oprócz pytań o moje autorytety naukowe, deklaracje światopoglądowe i sympatie czasopiśmiennicze pojawiła się indagacja w sprawie Berezy. Pamiętam swoje zdziwienie, gdy Głowiński, marszcząc brwi, powiedział, że cenił „Twórczość” z czasów Iwaszkiewicza, ale zerwał z nią wszelkie kontakty, kiedy rząd dusz przejął autor Takiego układu. Przypomnijmy: Bereza od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku promował awangardowe powieści młodych wówczas autorów, takich jak Ryszard Schubert, Jan Drzeżdżon, Marek Słyk czy Donat Kirsch. Proza „nowych nazwisk” wzbudzała wielkie kontrowersje wśród znawców literatury, którzy spierali się o jej jakość artystyczną, i rzadko zdobywała popularność wśród czytelników (nie zmieniło się to do dzisiaj). Bereza jednak twierdził, że autorzy ci przeprowadzali „rewolucję artystyczną w prozie”. Konsekwentnie ich bronił, wykorzystując do tego między innymi łamy „Twórczości”, w której zawiadywał działem prozy. „On położył to czasopismo na lata”, powiedział mi Głowiński tamtego popołudnia, a ja zaczynałem rozumieć, że sprawa Berezy budzi ogromne emocje u wielu osób.
Sprawa ta jest też bardzo niejednoznaczna, ale to pojąłem dopiero teraz, po lekturze antologii Powieściowe obrachunki. Spory wokół rewolucji artystycznej w prozie lat 70. i 80. XX wieku, zredagowanej przez Dorotę Kozicką. W jednej ze swoich książek Milan Kundera napisał mniej więcej coś takiego: dobra powieść powinna dowodzić, że wszystko jest bardziej skomplikowane. Jak się okazuje, ten prozatorski cel mogą realizować również antologie. Wokół sporu o prozę „nowych nazwisk” narosły bowiem różne mity. Najbardziej znany sprowadza całą debatę do rywalizacji dwóch wpływowych krytyków literackich: Berezy i Jana Błońskiego. Ten ostatni w głośnym tekście Dwie groteski – i pół… (1987) skrytykował młodych pisarzy, których cenił redaktor „Twórczości”, a pośrednio uderzył w niego samego. Bereza nie pozostał mu dłużny i bezlitośnie zakpił z Błońskiego. Jak wiadomo, Bereza mieszkał i pracował w Warszawie, z kolei Błoński był związany z Krakowem. To stanowi fundament jeszcze innego mitu, mówiącego o konflikcie środowiskowym między krytykami z dawnej i obecnej stolicy Polski, zapewne podsycanego przez fakt, że „Twórczość” założył najpierw w Krakowie mistrz Błońskiego, Kazimierz Wyka. Jednak najpoważniejszy mit dotyczył sprawy postaw politycznych. „Nową prozę”, niezaangażowaną politycznie i przedkładającą estetykę nad etykę, oskarżano o to, że przyjęła Gomułkowskie pouczenie „Literaci do pióra!”. Skupiona na warstwie formalnej, naraziła się na zarzut o eskapizm, a więc i wygodny koniunkturalizm. Siłę tej sugestii wzmacniało to, że najgłośniejsi antagoniści „nowej prozy” (Błoński, ale też wspomniany Głowiński, który ukuł deprecjonujący termin „socparnasizm”) byli związani z kręgami opozycyjnymi.
