Recenzja‑esej na temat moich trzech opowiadań amerykańskich. A.[ntoni] L.[ibera] podszedł do tego problemu trochę w sposób powierzchowny, to całe stronice zwykłego banału. Tylko początek i koniec ciekawe i wnikające głębiej. Brak zupełnie analizy artystycznej, może [?] być, że to nie jest potrzebne, ale przynajmniej dwa, trzy zdania by się przydały. Rozumiem, że autorowi chodziło o sprawy światopoglądowe i ideologiczne, ale taki punkt widzenia nieuchronnie prowadzi do spłyceń. A szkoda, bo po A. L. można by się było spodziewać znacznie więcej. To są moje zastrzeżenia. Inne zastrzeżenia ma Redakcja. Obawia się demaskacji, co mogłoby przeszkodzić ukazaniu się opowiadań w wydaniu książkowym⁷. Jest to chyba raczej pretekst, żeby odrzucić ten esej⁸, gdyż po ukazaniu się opowiadań na pewno też eseju nie zechcą zamieścić w „Twórczości”. Iwaszkiewicz przez telefon do Lisowskiego⁹: „no bo Stryjkowskiemu chodzi jedynie o to, żeby o nim pisano”. Stary mierzy wszystkich swoją miarką.

Nie mam szczęścia do recenzentów. Żaden z nich dotychczas nie wyszedł poza ogólniki. Poza banalne sądy – z reguły życzliwe. Nie miałem nigdy dosyć odwagi powiedzieć tego Berezie ani Bieńkowskiemu¹⁰. Zawsze sobie tłumaczyłem, że ich recenzje są wynikiem ich odbioru oraz ich własnej literatury [sic]. I to im wolno. Jak długo nie dokonują grubych fałszerstw. (Zwłaszcza negatywnych – prawda?). Wtedy to bym już zareagował. Taka już jest natura pisarza, jak długo chwalą (nie za to co należałoby), to można fałszować [?]. Ale w przeciwnym wypadku, w wypadku złej oceny pisarz wstaje jak raniony lew albo mniej szlachetne zwierzę w obronie swojego utworu. Kończę dzienniki Juliana Greena¹¹. Z początku sam zachwyt, gdyż wszystko, co mówi o sobie, o swoim pisarstwie, mógłbym w 100% zastosować do siebie. Ale stanowczo za dużo poświęca uwagi sprawie grzechu, sprawom religijnym, zalatującym zapachem kruchty. Świetne są partie poświęcone sprawom cielesnym. Niestety, jest ich za mało.

Dostałem list R. z Australii. Bardzo się cieszę każdym znakiem życia z jego strony. Nasze spotkanie w Paryżu miało charakter ostatecznego pożegnania. Były to chwile rozdzierającej rozpaczy. Obraz przed skokiem w nieznane, jakby skok w przepaść. Strach przed tym dalekim i obcym krajem. A przede wszystkim moja obawa, że rozpije się i wykolei. Ilekroć przychodził on w stanie pijanym, ogarniała mnie bezsilna rozpacz. Cóż mogłem zrobić, żeby go uratować. Zdawało mi się, że jestem świadkiem tonącego, a ja nic nie mogę zrobić. Dlatego każdy jego list przynosił mi radość, gdyż przemawiał z niego optymizm, wiara w sukces i we własne siły. Na jego ostatni list odpowiedziałem mu natychmiast. Staram się być dla niego czuły. Mam jednak nadzieję, że się jeszcze zobaczymy.

Władek odniósł pono wielki sukces swoim przedstawieniem¹². Będę musiał sam zobaczyć. Może jednak coś z tego wyniknie. Teatr jest jego najdłuższą miłością. Wolę to niż jego Kasię. Jest bezbarwna jak ryba. On chyba czuje, że jego dziewczyna na ogół się nie podoba. Tym bardziej chwalebny jest jego stosunek nieliczący się z opinią innych. Jestem zadowolony, że Władek zdolny jest do miłości i to zdaje mi się głębokiej miłości, gdyż nie podejrzewałem go, żeby był zdolny do głębokich uczuć. Może być, że pod innym względem, jeśli idzie o jego charakter, zdolności, inteligencję, myliłem się. Bardzo bym chciał.

„Czekałem prawie trzydzieści miesięcy, aby móc zacząć pisać Moïrę”¹³.

„Powieściopisarz nazbyt wycwaniony nie napisze nigdy dobrej powieści, bo nigdy nie uda mu się w nią uwierzyć, a jeśli nie uwierzy w historię, którą opowiada, nie uwierzy również czytelnik…”¹⁴.

Słowa św. Ignacego: „Narody idą do piekła”¹⁵.

Hebrajskie milechamah (wojna) ma za korzeń lechem (chleb) – źródło chronicznej wojny¹⁶.

W Stanach Zjednoczonych generał Hershey (Herszej) szef selective service (mobilizacji) oświadczył, że jest przeciwny polityce zagranicznej swojego kraju i wybrałby więzienie tak samo jak poborowi, którzy nie chcą iść do Wietnamu. W jakim kraju tolerowano by podobną deklarację w ustach generała?¹⁷.

Zapytano Hemingwaya, czy wierzy w Boga – Sometimes at night – odpowiedział¹⁸.

[…]

[Całość można przeczytać w numerze.]