[…]

Jak już Pani wie, nie pojechaliśmy do Budapesztu. Powodów było wiele, a najważniejszy z nich to konieczność ograniczenia wydatków. Chęci nam nie brakowało, a ja bardzo chciałem nawiązać kontakt z delegatami niemieckimi. Od czasu naszych ostatnich listów sprawy rozwinęły się i przyspieszyły. Stosunki polsko‑niemieckie przybrały obrót zbliżony do tego, co samy byśmy zalecali, choćby ze względu na nasze poglądy na temat współczesnych Niemiec. I bardzo się z tego cieszymy. W naszych gazetach, szczególnie tych będących emanacją polityki Quai d’Orsay², zaatakowano między innymi Becka³. Poza tym plebiscyt, który po wyjściu z Ligi Narodów był mistrzowskim posunięciem⁴. Stuprocentowi Niemcy chcący wyjechać [słowo nieczytelne] stuprocentowi Francuzi. Ale kto uświadczył stuprocentowych Francuzów w Paryżu? Wyjąwszy prawników‑polityków, Francuzów z urodzenia, wykształconych biurokratów gotowych poprzeć dowolną tezę, bo zatracili zmysł prawdy i moralności, spekulantów i hochsztaplerów wszelkiej maści, którzy wyrzekli się i Boga, i diabła, gotowi są podpalić cały świat i bez wahania ogłoszą, że Ziemia jest płaska, o ile tylko będzie można przy tym zrobić dobry interes. Czy czytała Pani w naszych dziennikach o niedawnych skandalach? Sprawa Dufrenne’a⁵? Spekulacje Patenôtre’a⁶? Krach w Bayonne⁷? Loteria narodowa⁸? I tak dalej. Coś pięknego! I wszystko to jest oznaką końca cywilizacji. To energiczne zamiatanie wszystkiego miotłą podnosi na duchu. We Francji posiadacze wielkich skrzyń zgnilizny, wygnani przez Hitlera z Berlina, osiedlają się w Paryżu i na Lazurowym Wybrzeżu w imię praw Człowieka i Ludzkości!

Chciałbym. Chcielibyśmy porozmawiać o tym wszystkim z Panią. Jestem przekonany, że szybko doszlibyśmy do porozumienia i że wszystko, co nas obecnie dzieli, szybko by się ulotniło.

Trudno jest w liście powiedzieć wszystko, co by się chciało. Za dużo mam do powiedzenia i o zbyt wielu sprawach!

We Francji, poza kręgami oficjalnymi i paryskimi, jest grupa ludzi nastawionych do Niemiec przychylnie. Wiadomo, że znowu próbuje się „nafaszerować” nam głowy, że reżim hitlerowski wcale nie jest taki, jak się go nam przedstawia, że wiele w nim wspaniałych rzeczy i że trzeba [z nim] rozmawiać. A jednak trochę się niepokoimy na widok pana François‑Ponceta⁹, jednego z członków zarządu Comité des Forges¹⁰, [słowo nieczytelne] przez stuprocentowych Francuzów. Dokąd to wszystko prowadzi? Oby Bóg nas zachował?

Ma Pani rację, czytając Jeansa¹¹. Znam jego założenia. Również te Eddingtona¹². Podkładają ogień; czują, że podstawy naukowe nie są zbyt solidne, gdy przyjrzeć się im z bliska. Ale za mocno trzymają się nauki i jej postulatów – czasu i przestrzeni. Rozgraniczają je i przez to zafałszowują. Pragną zachować oba te zjawiska, podczas gdy istnieje tylko jedno. Nie ma wymiaru czasu i wymiaru przestrzeni. Są nierozerwalne: przestrzeń w czasie i czas przestrzenny. W ostatecznym rozrachunku te skrajne praktyki nie pozostawiają miejsca na podstawy naukowe, czułe, trwałe, absolutne. Gdy czas trafił w zasięg przestrzenny odradzającego się Humanizmu, który twierdzi: czas nie istnieje – wraz z Newtonem i Leibnitzem – musiał ostatecznie unieważnić ten zasięg przestrzenny. Nietrudno to dostrzec, jeszcze łatwiej zrozumieć. Ten słynny „stożek teraźniejszości” to nic innego jak rzeczywistość praktyczna, i nie może służyć jedynie „nauce humanistycznej”, nauce dobrej, służącej wyłącznie człowiekowi. Gdy ściga się praktykę, jak obecnie, by nadać jej, przez nieskończenie małe i nieskończenie duże, wartość absolutu, staje się ona przerażająca, a nauka diaboliczna, ukierunkowana na Człowieka. Obala Człowieka, najpierw w teorii, później faktycznie. Oto co się szykuje i co się wydarzy.

Co u Pani słychać? Jak się mają Dzieci? Spędziła Pani trochę czasu w swoim uroczym Stawisku?

Proszę przyjąć, Droga Przyjaciółko, dla Pani i dla Jarosława, serdeczne pozdrowienia od nas i najlepsze życzenia

Albert Gleizes

[…]

Wstęp, przekład, opracowanie i przypisy Małgorzata Zawadzka

[Całość można przeczytać w numerze.]